Waarom uien nauwelijks groter worden

Daglengte is de baas over de bol

De belangrijkste reden waarom uien nauwelijks groter worden, zit in de fotoperiode. Uien zijn zogenaamde daglengteplanten: ze reageren op het aantal uren daglicht. Elke cultivar heeft een kritieke daglengte waarboven de plant overschakelt van bladgroei naar bolvorming. Zolang die kritieke daglengte niet is bereikt, investeert de ui in bladeren. Zodra de dag lang genoeg is, stopt die investering en begint de bol te zwellen.

Dat mechanisme verklaart waarom een ui die in de verkeerde periode groeit, nooit een grote bol kan maken. Als de kritieke daglengte te vroeg valt, heeft de plant te weinig blad kunnen aanleggen en blijft de bol klein. Valt de kritieke daglengte te laat, dan groeit de plant door als bladgewas en krijgt de bol te weinig tijd om zich te vullen. In beide gevallen is het resultaat hetzelfde: een teleurstellend kleine ui.

Verschillende typen vragen verschillende daglengtes

Uienrassen worden ingedeeld naar de daglengte waarbij ze gaan bollen. Er zijn kortdag-, middellange- en langdagrassen. Kortdagrassen beginnen al bij een betrekkelijk korte dag, langdagrassen hebben juist veel lichturen nodig. Kiest u een ras dat niet past bij de daglengte van uw regio, dan begint de bolvorming op het verkeerde moment. Een langdagras in een zuidelijke, warme regio met korte zomers gaat pas bollen als het seizoen bijna voorbij is. Een kortdagras in een noordelijke regio begint juist te vroeg, nog voordat de plant voldoende blad heeft gemaakt.

Dit is de reden dat tuiniers in verschillende streken andere rassen moeten gebruiken. Wat in het zuiden een prima ui oplevert, kan in het noorden een klein uitje blijven. De daglengte is geen kwestie van smaak of voorkeur; het is een fysiologische schakelaar die de plant zelf omzet.

Blad is de motor van de bol

Voordat een ui een bol vormt, moet ze eerst blad maken. Elk blad dat de plant aanlegt, is een fabriekje dat via fotosynthese suikers produceert. Die suikers worden later naar de bol getransporteerd en daar opgeslagen. Meer blad betekent dus in principe meer opslagcapaciteit en een grotere bol.

Uit onderzoek en praktijkervaring blijkt telkens weer dat de periode vóór de bolvorming bepalend is. Een ui die in die fase wordt geremd door kou, droogte, voedingstekort of concurrentie van onkruid, mist de kans om blad te maken. De plant begint dan wel aan de bol, maar met een veel kleinere fabriek erachter. Het gevolg is een kleine ui die nooit meer inhaalt wat ze in het voorjaar heeft gemist.

Stikstof is de belangrijkste brandstof

Van alle voedingselementen speelt stikstof de hoofdrol bij de bladontwikkeling. Een ui die te weinig stikstof krijgt, blijft klein en bleek en maakt onvoldoende bladmassa. Bij een tekort aan stikstof ziet u vaak dat de planten vroegtijdig geel worden en dat de bollen klein blijven.

Dat betekent niet dat u onbeperkt stikstof moet strooien. Te veel stikstof, zeker laat in het seizoen, leidt tot zachte, vochtige bollen die slecht bewaren en gevoelig zijn voor ziektes. De kunst is om de stikstof te geven op het moment dat de plant blad maakt, dus vroeg in het groeiseizoen, en daarna de bemesting af te bouwen zodra de bolvorming op gang komt.

Planttijd en zaaitijd bepalen de voorsprong

Uien hebben een lange groeiperiode nodig. Wie te laat zaait of plant, geeft de plant simpelweg te weinig tijd om voldoende blad te maken voordat de daglengte de bolvorming afdwingt. Vooral bij zaai in het voorjaar is timing cruciaal: elke week die u later begint, vertaalt zich in minder blad en dus in een kleinere bol.

In veel regio’s wordt daarom in het najaar gezaaid of worden in het vroege voorjaar plantuitjes (sets) gepoot. Zo kan de plant profiteren van de eerste groeimaanden. Bij het poten van sets is het belangrijk dat de sets niet te groot zijn. Te grote sets hebben de neiging om vroeg te gaan schieten of juist vroeg te bollen, wat ten koste gaat van de uiteindelijke bolmaat.

Bodem en water: de basis moet kloppen

Uien wortelen ondiep en zijn gevoelig voor een slechte bodemstructuur. Een compacte, natte of juist kurkdroge bodem belemmert de wortelgroei en daarmee de opname van water en voeding. Een losse, goed doorlatende bodem met voldoende organische stof geeft de wortels de ruimte om zich te ontwikkelen.

Water is net zo belangrijk. Tijdens de bladgroei hebben uien regelmatig vocht nodig. Droogtestress in die fase remt de bladontwikkeling en dus de latere bolmaat. Maar ook hier geldt: overdrijf niet. Natte voeten rond de bol kunnen ziektes veroorzaken. De beste aanpak is gelijkmatig water geven tijdens de groei en de watergift verminderen zodra de bollen rijpen.

Onkruid, concurrentie en beschadiging

Onkruid is een onderschatte boosdoener. Uien zijn slechte concurrenten: ze groeien langzaam, hebben fijn wortelgestel en kunnen weinig hebben. Onkruid dat water, licht en voeding wegkaapt, zorgt direct voor minder bladgroei en dus voor kleinere bollen. Vooral in de eerste weken na het planten is een schone grond essentieel.

Ook beschadiging van blad of wortels speelt een rol. Uien die worden aangetast door trips, uienvlieg of bladvlekkenziekte, verliezen blad en dus productiecapaciteit. Elke keer dat een blad voortijdig afsterft, gaat er opslagcapaciteit verloren. Regelmatige controle en tijdig ingrijpen bij plagen houden de bladmassa gezond en daarmee de bolgroei op peil.

Te dicht planten remt de groei

Uien die te dicht op elkaar staan, concurreren met elkaar om licht, water en voeding. Ze blijven dan kleiner dan wanneer ze voldoende ruimte krijgen. De ideale plantafstand hangt af van het ras en de bodem, maar over het algemeen geldt: hoe ruimer, hoe groter de bollen. Bij het planten van sets of het uitdunnen van zaailingen is het verstandig om de planten niet dichter dan nodig bij elkaar te zetten.

Raskeuze: niet elke ui past bij elke tuin

Een van de meest voorkomende oorzaken van kleine uien is een verkeerd ras. Uienrassen zijn ontwikkeld voor specifieke daglengtes en klimaatzones. Een ras dat in het zuiden van Europa goed presteert, doet het in een koeler klimaat met langere zomerdagen vaak minder goed. Andersom geldt hetzelfde.

Bij het kiezen van een ras is het daarom verstandig om te letten op de aanbevolen daglengte en op de regio waarvoor het ras is ontwikkeld. Kortdagrassen zijn geschikt voor zuidelijke streken met korte zomers, langdagrassen voor noordelijke streken met lange zomerdagen. Middellange rassen zitten daartussenin. Wie een ras kiest dat niet bij de eigen daglengte past, kan de beste zorg geven en toch kleine bollen oogsten.

Zaad of sets: wat werkt beter?

Uien kunnen op verschillende manieren worden gestart: door zaad, door plantuitjes (sets) of door jonge planten. Elk heeft zijn eigen voor- en nadelen. Zaad geeft de plant de langste groeiperiode en de beste kans op grote bollen, maar vraagt meer geduld en zorg. Sets zijn gemakkelijker en sneller, maar de kwaliteit van de sets bepaalt voor een groot deel het resultaat. Slechte of te grote sets kunnen vroegtijdig bollen of schieten, wat de bolmaat beperkt.

Oogst en bewaring: het laatste stukje van de puzzel

Zelfs als de ui goed is gegroeid, kan een verkeerde oogst of bewaring het resultaat verpesten. Uien moeten worden geoogst wanneer de bol rijp is, meestal te herkennen aan het omvallen van het loof en het droog worden van de huid. Te vroeg oogsten geeft kleine, dunne bollen die slecht bewaren. Te laat oogsten kan leiden tot rot of het barsten van de bol.

Na de oogst moeten uien goed drogen. Een droge, goed geventileerde plek voorkomt schimmel en zorgt ervoor dat de huid stevig wordt. Pas na het drogen kunnen de uien worden bewaard. Kleine uien die tijdens het groeiseizoen zijn achtergebleven, kunt u het beste apart houden en als eerste gebruiken.

Bodemvruchtbaarheid op lange termijn

Uien gedijen goed op een bodem die rijk is aan organische stof en een goede structuur heeft. Het jaarlijks toevoegen van compost of goed verteerde mest verbetert de bodem en zorgt voor een gelijkmatige vocht- en voedingshuishouding. Ook wisselteelt is belangrijk: teelt u jaren achtereen uien op dezelfde plek, dan kunnen bodemziektes en plagen zich opbouwen, wat de groei en de bolmaat schaadt.

Vergelijking van veelvoorkomende situaties

Om de invloed van de belangrijkste factoren overzichtelijk te maken, zet de onderstaande tabel verschillende uitgangssituaties naast elkaar. Zo ziet u in één oogopslag welke combinatie meestal tot grotere bollen leidt en waar het misgaat.

De tabel laat zien dat de grootte van de ui bijna altijd terug te voeren is op de combinatie van daglengte, ras en de hoeveelheid blad die de plant vóór de bolvorming heeft kunnen maken. Wie op die drie punten stuurt, heeft de beste kans op een goede oogst.

Bronnen

1. udel.edu — Onions | Cooperative Extension | University of Delaware
2. yardandgarden.extension.iastate.edu — All About Onions | Yard and Garden
3. content.ces.ncsu.edu — Bulb Onions | NC State Extension Publications
4. extension.psu.edu — Onion Production
5. ipm.ucanr.edu — Cultural Tips for Growing Onions and Garlic / Home and Landscape / UC Statewide IPM Program (UC IPM)