Waarom tomaten onderaan donkere plekken kunnen krijgen

Je hebt wekenlang je tomatenplanten verzorgd, ze zien er gezond uit, de vruchten groeien mooi uit, en dan zie je plots een donkere, ingezonken plek aan de onderkant van een tomaat. Soms blijft het bij één vrucht, soms breidt het zich uit naar meerdere trossen. De plek voelt leerachtig aan, wordt bruin tot zwart en kan later door schimmels worden gekoloniseerd. Dit beeld wordt in de tuinbouwkundige literatuur beschreven als blossom-end rot, in het Nederlands vaak neusrot genoemd. Het is geen infectieziekte die zich van plant tot plant verspreidt, maar een teken dat er iets misgaat in de calciumhuishouding van de plant tijdens de vruchtontwikkeling.

Wat neusrot precies is

Neusrot is een niet-infectieuze aandoening. Dat betekent dat er geen bacterie, schimmel of virus aan de basis staat, ook al kunnen er later wel schimmels op de beschadigde plek groeien. De donkere plek ontstaat doordat cellen aan de bloesemkant van de tomaat afsterven. Die zijde van de vrucht is de kant waar de bloem heeft gezeten; bij tomaat is dat de onderkant van de hangende vrucht. De afgestorven cellen verkleuren bruin tot zwart en het weefsel droogt in, waardoor een ingezonken, leerachtige plek ontstaat.

De kern van het probleem is een lokaal calciumtekort in de vrucht zelf. Calcium is nodig voor de stevigheid van celwanden en voor een goede celdeling. Als er tijdens de snelle groei van de vrucht onvoldoende calcium beschikbaar is op de plek waar de cellen zich delen, sterven die cellen af. Dat uit zich precies aan de bloesemkant, omdat die het verst verwijderd is van de aanvoer via de vaatbundels en omdat daar de celdeling het intensiefst is.

Waarom calcium zo moeilijk op de juiste plek komt

Veel tuiniers denken bij calciumtekort direct aan kalkgebrek in de grond. Dat is vaak niet het hele verhaal. Calcium wordt door de plant opgenomen met het water dat via de wortels binnenkomt. Het transport van calcium in de plant verloopt grotendeels met de waterstroom mee, via het xyleem. Anders dan bij veel andere voedingsstoffen kan de plant calcium niet gemakkelijk opnieuw verdelen vanuit oude bladeren naar jonge vruchten. Als de waterstroom stokt of onregelmatig is, krijgen de snelgroeiende vruchten te weinig calcium, zelfs als de grond op zich voldoende calcium bevat.</n

Dit verklaart waarom neusrot vaak optreedt bij schommelingen in bodemvocht: periodes van droogte afgewisseld met overvloedig water, of te veel water in een keer waardoor de opname verstoord raakt. Ook andere stressfactoren spelen een rol, zoals hitte, droogte, een hoog zoutgehalte in de bodem en een te hoge of te lage pH. De plant raakt uit balans en de calciumvoorziening naar de vruchten komt in het gedrang.

Verschillende verschijningsvormen

Neusrot uit zich in eerste instantie als een klein, waterig plekje aan de onderkant van de tomaat. Dat plekje wordt snel donkerder en droogt in. Soms blijft het beperkt tot een klein, hard plekje; in andere gevallen breidt het zich uit over een groot deel van de vrucht. De aangetaste plek kan later door secundaire schimmels worden gekoloniseerd, waardoor er een zwarte, harige laag ontstaat. De vrucht blijft meestal hangen en rijpt niet goed af. Bij ernstige aantasting kunnen meerdere vruchten per tros worden getroffen.

Het is belangrijk om neusrot te onderscheiden van andere problemen. Donkere plekken kunnen ook ontstaan door bijvoorbeeld zonnebrand, maar dat zit meestal aan de bovenkant of zijkant van de vrucht, niet specifiek aan de bloesemkant. Ook vruchtrot door schimmels kan donkere plekken geven, maar dan is er vaak sprake van een duidelijke infectiebron en verspreiding. Bij neusrot begint het altijd aan de onderkant en is er geen ziekteverwekker in het spel.

De rol van water en bodemvocht

Water is de belangrijkste factor die je zelf kunt beïnvloeden. Tomaten houden van een gelijkmatig vochtige bodem. Als de grond steeds opdroogt en dan weer doorweekt raakt, raakt de calciumopname verstoord. Dit gebeurt bijvoorbeeld bij planten in de volle grond die tijdens droge periodes weinig water krijgen en dan bij een regenbui worden overspoeld. In potten en containers gaat het nog sneller mis, omdat de hoeveelheid grond beperkt is en het vochtgehalte sneller schommelt.

Een goed doorlatende bodem met voldoende organisch materiaal helpt om vocht beter vast te houden en schommelingen te dempen. Mulchen rond de planten vermindert verdamping en houdt de bodem gelijkmatiger vochtig. Geef liever regelmatig een beperkte hoeveelheid water dan af en toe een enorme plens. In de praktijk betekent dit dat je bij droog weer vaker moet controleren of de grond nog vochtig genoeg is, vooral tijdens de vruchtzetting en de vruchtgroei.

Hitte, zout en andere stressfactoren

Naast waterstress kunnen ook andere omstandigheden neusrot verergeren. Hoge temperaturen zorgen voor een verhoogde verdamping en een grotere vraag naar water, waardoor calcium nog moeilijker bij de vruchten komt. Als de plant daarbij onvoldoende water kan opnemen, ontstaat er een tekort. Ook een hoog zoutgehalte in de bodem, bijvoorbeeld door overmatige bemesting, kan de wateropname belemmeren en zo indirect bijdragen aan neusrot.

Een te hoge of te lage pH van de bodem kan de beschikbaarheid van calcium beïnvloeden. In sterk zure grond kan calcium minder goed beschikbaar zijn, terwijl in sterk alkalische grond de opname van andere voedingsstoffen juist kan worden geremd. Het is daarom verstandig om de bodem niet alleen op calcium te beoordelen, maar ook op pH en algemene vruchtbaarheid.

Wat je kunt doen om neusrot te voorkomen

De belangrijkste maatregel is een gelijkmatige watervoorziening. Zorg dat de bodem nooit volledig uitdroogt en ook niet verzadigd raakt. In de volle grond kun je werken met een druppelsysteem of een tuinslang die langzaam water geeft. In potten kun je het beste elke dag controleren of de grond nog vochtig is en zo nodig water geven. Mulchen helpt om het vochtgehalte stabieler te houden.

Daarnaast is het verstandig om de bodem niet te zwaar te bemesten met stikstof. Een overmaat aan stikstof stimuleert een snelle bladgroei en een snelle vruchtgroei, waardoor de vraag naar calcium toeneemt. Gebruik liever een uitgebalanceerde meststof en volg de aanwijzingen op de verpakking. Als de grond erg zuur is, kan het toevoegen van kalk de pH verhogen en calcium beschikbaar maken, maar overdrijf dit niet en laat je eventueel adviseren door een bodemonderzoek.

Verder helpt het om de plant niet te veel te laten schommelen in temperatuur en vocht. In een kas kun je zorgen voor voldoende ventilatie en schaduw tijdens hete dagen. In de volle grond kun je planten op een plek zetten waar ze niet de hele dag in de felle zon staan, al houden tomaten wel van veel licht. Het gaat erom extreme stress te voorkomen.

Wat te doen als je al donkere plekken ziet

Als je eenmaal neusrot ziet, kun je de aangetaste vruchten het beste verwijderen. Ze rijpen niet goed af en kunnen secundaire schimmels aantrekken. Door ze weg te halen, geef je de plant de kans om energie te steken in gezonde vruchten. Probeer daarnaast de watergift en andere omstandigheden zo snel mogelijk te stabiliseren. Houd er rekening mee dat het even kan duren voordat het probleem verdwijnt; de vruchten die al zijn aangetast, herstellen niet meer.

Het heeft geen zin om calcium direct op de bladeren te spuiten als de plant geen calcium via de wortels opneemt. Bladvoeding met calcium komt zelden goed bij de vruchten terecht. De oplossing moet vooral worden gezocht in een betere waterhuishouding en een evenwichtige bodem.

Verschillende omstandigheden vergeleken

De mate waarin neusrot optreedt, hangt sterk af van de teeltomstandigheden. Onderstaande tabel vergelijkt een aantal veelvoorkomende situaties en hun invloed op het risico op donkere plekken onderaan tomaten.

Zoals de tabel laat zien, is het risico op neusrot het grootst wanneer de waterhuishouding niet stabiel is. Door juist daarop te sturen, verklein je de kans op donkere plekken aanzienlijk. Het is een kwestie van de plant zo min mogelijk stress bezorgen tijdens de vruchtontwikkeling.

Bronnen

1. ipm.cahnr.uconn.edu — Tomato Blossom End Rot | Integrated Pest Management | College of Agriculture, Health and Natural Resources | University of Connecticut
2. extension.unh.edu — Growing Vegetables: Managing Blossom End-Rot [fact sheet] | Extension
3. extension.purdue.edu — BP-13
4. extension.oregonstate.edu — Blossom-end Rot of Tomatoes | OSU Extension Service
5. fao.org — Good Agricultural Practices for greenhouse vegetable crops -Principles for Mediterranean climate areas