Druiven bijna rijp? Waarom wat blad verwijderen rond de trossen kan helpen

Waarom blad verwijderen rond de trossen?

Druiven zijn zelfvoorzienend wat betreft suiker: ze krijgen die via de fotosynthese in de bladeren. Je zou denken dat meer blad dus altijd beter is. Toch zit de werkelijkheid anders in elkaar. Rond de trossen ontstaat vaak een dicht bladerdek, zeker bij rassen met veel bladgroei of in een natte zomer. Dat dichte blad zorgt voor schaduw en een slechte luchtcirculatie. Schaduw betekent minder fotosynthese in de bladeren die direct naast de trossen zitten, en dat heeft weer invloed op de suiker- en zuuropbouw in de bessen. Daarnaast zorgt een vochtig microklimaat voor een hogere kans op schimmels zoals botrytis en meeldauw. Door een aantal bladeren weg te halen, verbeter je het microklimaat rond de trossen: meer licht, meer warmte, betere luchtstroom. Dat vertaalt zich in gezondere druiven, een betere kleur en een frisser zuurprofiel. Bij witte druiven kan het ook de aromavorming ten goede komen.

Het juiste moment: vóór of rond de veraison

De meeste onderzoeken, waaronder die van Penn State Extension en de University of Wisconsin, wijzen op het belang van timing. Het ideale moment is tussen de vruchtzetting (fruit set) en het moment dat de bessen beginnen te verkleuren – de zogenaamde veraison. In die periode zijn de bessen nog klein en stevig, en ze kunnen de plotselinge blootstelling aan zonlicht goed verdragen. Bovendien reageren ze dan het sterkst op de verbeterde lichtinval: de suikeraccumulatie, kleurontwikkeling en zuurmetabolisme worden positief beïnvloed. Als je te laat ingrijpt, bijvoorbeeld wanneer de druiven al bijna rijp zijn, loop je het risico op zonnebrand. De bessen zijn dan al voller en gevoeliger voor oververhitting. Toch kan het ook bij bijna rijpe druiven nog zin hebben om wat blad te verwijderen, bijvoorbeeld om schimmelgroei te beperken of de luchtcirculatie te verbeteren. Maar wees dan extra voorzichtig en verwijder niet te veel blad in één keer.

Hoeveel blad moet je verwijderen?

Er is geen vaste regel die voor elke plant en elk ras opgaat. Het hangt af van de groeikracht van de wijnstok, het ras, het klimaat en de weersomstandigheden. Over het algemeen wordt geadviseerd om de troszone – dat is de zone rond de trossen – te openen door een aantal bladeren te verwijderen die direct boven of naast de trossen hangen. Vaak volstaat het om 2 tot 4 bladeren per scheut weg te halen. Het doel is dat de trossen in de namiddag of ochtend wat direct zonlicht krijgen, maar niet de hele dag in de brandende zon hangen. In warme streken of tijdens een hittegolf is het verstandig om juist wat minder blad te verwijderen, of alleen bladeren aan de oost- of noordkant weg te halen, zodat de trossen beschermd blijven tegen de felste middagzon. In koelere of vochtigere klimaten, zoals in Nederland, is het juist vaak gunstig om wat meer blad te verwijderen om de luchtcirculatie te verbeteren en schimmelvorming tegen te gaan.

Welke bladeren precies?

Niet elk blad is even belangrijk. Bladeren die direct naast de trossen zitten en die de trossen volledig bedekken, zijn de eerste kandidaten. Ook bladeren die naar binnen groeien en zorgen voor een dichte, donkere zone, kun je beter weghalen. Bladeren aan de buitenkant van de rij die veel licht vangen, kun je laten zitten – die zijn juist waardevol voor de fotosynthese. Verwijder ook geen bladeren die boven de trossen hangen als ze nog jonge, actieve bladeren zijn. Oudere, vergeelde of beschadigde bladeren kun je sowieso weghalen, want die leveren toch weinig bijdrage meer. Het is belangrijk om te werken met een scherpe snoeischaar of een speciaal bladverwijderingsgereedschap, zodat je de plant niet beschadigt. Scheur nooit bladeren af, want dat kan wonden veroorzaken die infecties in de hand werken.

Techniek: van onderen of van boven?

Er zijn verschillende manieren om blad te verwijderen. De meest toegepaste methode is het verwijderen van bladeren aan de onderkant van de scheut, rond de trossen. Dit wordt ook wel ’troszonebladverwijdering’ genoemd. Door de bladeren onder de trossen weg te halen, krijgen de trossen meer lucht en licht, terwijl de bovenste bladeren blijven zorgen voor voldoende suikerproductie. Een andere methode is het verwijderen van bladeren aan de bovenkant van de trossen, maar dat is riskanter omdat je dan de fotosynthese direct boven de trossen verstoort. In de praktijk combineren veel telers beide: ze verwijderen een paar bladeren onder de trossen en een enkel blad boven de trossen, zodat er een open structuur ontstaat. Het is belangrijk om niet te veel blad in één keer te verwijderen, want dat kan de plant stress bezorgen. Je kunt beter in twee of drie sessies werken, met een paar dagen ertussen.

Risico's: zonnebrand en overmatige verdamping

Het grootste risico van bladverwijdering is zonnebrand. Vooral bij blauwe druiven die in de volle zon hangen, kunnen de bessen verbranden als ze plotseling worden blootgesteld aan fel zonlicht. De bessen worden dan bruin of krijgen een leerachtige schil, wat de kwaliteit aantast. Dit risico is het grootst wanneer je te laat ingrijpt, dus wanneer de bessen al bijna rijp zijn. Ook bij extreme hitte of tijdens een hittegolf is het verstandig om terughoudend te zijn. Een ander risico is overmatige verdamping: door het verwijderen van bladeren kan de plant meer water verliezen via de trossen, vooral bij warm weer. Dit kan leiden tot uitdroging van de bessen of een verhoogde concentratie van suikers, wat niet altijd wenselijk is. Daarom is het belangrijk om te letten op de weersverwachting en bij droogte of hitte de ingreep uit te stellen of te beperken.

Effect op kwaliteit: suiker, zuur en kleur

Uit onderzoek van de University of Wisconsin blijkt dat bladverwijdering rond de trossen in koele klimaten de titratable acidity kan verlagen en de fruitkwaliteit kan verbeteren. Dit betekent dat de druiven minder zuur worden, wat vaak als positief wordt ervaren, zeker bij witte wijn. Ook de suikeropbouw kan verbeteren, omdat de bladeren in de buurt van de trossen meer licht krijgen en dus meer suiker kunnen produceren. Bij blauwe druiven wordt de kleurvorming gestimuleerd, omdat anthocyanen – de kleurstoffen – worden aangemaakt onder invloed van licht. Daarnaast kan de aromavorming worden bevorderd, vooral bij rassen zoals muskaat of riesling. Deze effecten treden vooral op wanneer de bladverwijdering vóór of rond de veraison plaatsvindt. Bij laat ingrijpen zijn de effecten minder uitgesproken, maar kan het nog steeds helpen om schimmelgroei te beperken en de luchtcirculatie te verbeteren.

Schimmelpreventie: beter ventileren

Een van de belangrijkste redenen om blad te verwijderen, is het voorkomen van schimmels. In een dicht bladerdek blijft vocht lang hangen, vooral na regen of dauw. Schimmels zoals botrytis (grauwschimmel) en meeldauw gedijen goed in een vochtige, stilstaande omgeving. Door de troszone te openen, kan de wind beter door de plant strijken en drogen de trossen sneller op. Dit vermindert de kans op infecties aanzienlijk. Ook de FAO noemt in haar code of practice voor wijn dat bladverwijdering in de troszone de ventilatie verbetert tijdens het rijpen, wat bijdraagt aan de preventie van ochratoxine A, een schimmelgifstof die in druiven kan voorkomen. Het is dus niet alleen een kwaliteitskwestie, maar ook een voedselveiligheidsaspect. Zeker in een natte zomer kan bladverwijdering het verschil maken tussen een gezonde oogst en een partij rotte druiven.

Verschillen tussen rassen

Niet elke druivenras reageert hetzelfde op bladverwijdering. Rassen met een dichte groeiwijze, zoals hybriden of rassen met veel blad, hebben vaak baat bij een stevige ingreep. Rassen die van nature een open structuur hebben, hebben minder nodig. Ook het doel van de teelt speelt een rol: bij wijndruiven wordt bladverwijdering vaak toegepast om de kwaliteit te verbeteren, terwijl bij tafeldruiven het vooral gaat om het verkrijgen van mooie, grote bessen. In koele klimaten, zoals in Nederland, kan bladverwijdering helpen om de rijping te versnellen, omdat de trossen meer warmte opvangen. In warme klimaten is het juist vaak nodig om blad te laten zitten om de trossen te beschermen tegen oververhitting. Het is dus belangrijk om te kijken naar je eigen situatie en de specifieke behoeften van je planten.

Veelgemaakte fouten

Een veelgemaakte fout is te veel blad in één keer verwijderen. Dit kan leiden tot zonnebrand of een groeistoornis. Een andere fout is het verwijderen van bladeren aan de verkeerde kant van de tros, waardoor de tros juist meer schaduw krijgt. Ook het gebruik van bot gereedschap of het scheuren van bladeren kan schade veroorzaken. Verder is het belangrijk om niet te laat te beginnen: als je wacht tot de druiven al bijna rijp zijn, is het effect op de kwaliteit minimaal en het risico op zonnebrand groot. Tot slot wordt vaak vergeten om na de ingreep de plant goed in de gaten te houden. Soms ontstaan er nieuwe scheuten die opnieuw schaduw geven, en dan moet je opnieuw ingrijpen. Bladverwijdering is geen eenmalige actie, maar onderdeel van het bladerbeheer gedurende het seizoen.

Wanneer kun je beter niet ingrijpen?

Er zijn situaties waarin je beter geen blad kunt verwijderen. Bij extreme hitte of tijdens een hittegolf is het verstandig om te wachten tot de temperaturen weer dalen. Ook bij een droge periode, wanneer de plant al gestrest is door watergebrek, kun je beter geen extra stress veroorzaken. Verder is het af te raden om blad te verwijderen bij jonge, nog niet volledig ontwikkelde planten. Zij hebben al hun blad nodig om te groeien. Ook bij rassen die gevoelig zijn voor zonnebrand, zoals sommige blauwe rassen met dunne schillen, moet je extra voorzichtig zijn. In die gevallen kun je overwegen om alleen bladeren aan de oost- of noordkant te verwijderen, zodat de trossen beschermd blijven tegen de felle middagzon. Het is altijd beter om te weinig blad te verwijderen dan te veel. Je kunt later altijd nog een tweede keer ingrijpen.

Praktische tips voor thuis

Heb je een druivenplant in je tuin of kas? Dan kun je het volgende doen. Begin met het inspecteren van de troszone: kijk waar de trossen hangen en hoe dicht het bladerdek is. Verwijder eerst de bladeren die direct tegen de trossen aan zitten en die ze volledig bedekken. Werk met een scherpe snoeischaar en knip de bladsteel vlak bij de scheut af. Verwijder niet meer dan een derde van de bladeren in de troszone in één keer. Herhaal dit na een week als dat nodig is. Let op de weersverwachting: kies een droge, bewolkte dag voor de ingreep, zodat de plant kan wennen aan de nieuwe lichtomstandigheden. Geef de plant na de ingreep voldoende water, maar vermijd dat de bladeren nat worden. Controleer de trossen regelmatig op tekenen van zonnebrand of schimmel. Als je twijfelt, kun je altijd een ervaren teler of een lokale boomgaardconsulent om advies vragen.

Bladverwijdering en het weer

Het weer speelt een grote rol bij het effect van bladverwijdering. In een zonnige, droge zomer kan bladverwijdering ervoor zorgen dat de druiven sneller rijpen en een betere kwaliteit krijgen. In een natte, koele zomer is het vooral belangrijk om de luchtcirculatie te verbeteren om schimmel te voorkomen. In dat geval kun je iets meer blad verwijderen, maar let op dat je niet te veel doet, want ook dan kunnen de trossen verbranden als er ineens een warme periode aanbreekt. Het is verstandig om de weersvoorspelling in de gaten te houden en de ingreep aan te passen aan de omstandigheden. Bij een voorspelde hittegolf kun je beter wachten of slechts een paar bladeren verwijderen. Bij een langdurige natte periode kun je juist wat meer blad weghalen om de trossen droog te houden. Flexibiliteit is het sleutelwoord.

Bladverwijdering bij tafeldruiven versus wijndruiven

Het doel van de teelt bepaalt mede hoe je bladverwijdering aanpakt. Bij tafeldruiven draait het om grote, sappige bessen met een mooie presentatie. Bladverwijdering kan helpen om de bessen gelijkmatiger te laten kleuren en om de vruchtzetting te verbeteren. Bij wijndruiven gaat het vooral om de balans tussen suiker, zuur en aroma. Bladverwijdering wordt dan vaak toegepast om de concentratie te verhogen en de zuurgraad te verlagen. In beide gevallen is timing belangrijk, maar bij wijndruiven wordt vaak eerder ingegrepen, al tijdens de vruchtzetting. Bij tafeldruiven kun je ook later nog blad verwijderen, bijvoorbeeld om de trossen beter zichtbaar te maken voor de oogst. Het is dus niet zo dat er één universele aanpak is; je moet kijken naar wat je wilt bereiken met je druiven.

De rol van bladstand en lichtinval

De manier waarop de bladeren staan, bepaalt hoeveel licht er bij de trossen komt. In een goed opgeleide druivenplant zijn de bladeren zo gerangschikt dat ze elkaar niet te veel overlappen. Bij een dichte bladstand kan het nodig zijn om niet alleen bladeren te verwijderen, maar ook om scheuten te leiden of in te korten. Dit wordt ook wel canopy management genoemd. Het doel is om een open structuur te creëren waarin licht en lucht goed kunnen doordringen. Bladverwijdering is daar een onderdeel van, maar niet het enige. Soms is het ook nodig om overtollige scheuten weg te snijden of de plant te ontbladeren op plekken waar het te donker is. Een goede bladstand zorgt ervoor dat elke tros voldoende licht krijgt, zonder dat de plant te veel blad verliest voor de fotosynthese. Het is een kwestie van balans.

Wat zegt de wetenschap?

Wetenschappelijk onderzoek ondersteunt de voordelen van bladverwijdering, maar benadrukt ook de risico’s. Penn State Extension wijst op de verbeterde lichtinval en temperatuur in de troszone, maar waarschuwt voor zonnebrand als je te laat ingrijpt. Oregon State University benadrukt dat bladverwijdering rond de veraison kan leiden tot verbranding van de bessen als het niet zorgvuldig gebeurt. De University of Wisconsin toont aan dat cluster-zone leaf removal in koele klimaten de zuurgraad kan verlagen en de fruitkwaliteit kan verbeteren, maar dat timing cruciaal is: te vroeg kan opbrengst schaden, te laat kan juist sunburn en minder effect geven. De University of Georgia meldt dat bladverwijdering de kleur, het aromaprofiel en de titratable acidity positief kan beïnvloeden, maar dat het risico op zonnebrand na veraison toeneemt. De FAO noemt bladverwijdering als een maatregel om ventilatie te verbeteren en schimmelgroei te beperken. Al deze bronnen zijn het erover eens dat het een effectieve techniek is, mits op het juiste moment en met mate toegepast.

Vergelijking: bladverwijdering op verschillende momenten

Deze tabel laat zien dat het moment van ingrijpen sterk bepaalt wat je bereikt. Wie het beste resultaat wil, moet dus vroeg genoeg beginnen. Toch is het nooit te laat om iets goeds te doen voor je druiven, zolang je maar rekening houdt met de risico’s.

Bronnen

1. extension.psu.edu — Grapevine Fruit Zone Leaf Removal
2. extension.oregonstate.edu — The role of canopy management in vine balance | OSU Extension Service
3. fruit.wisc.edu — Cluster zone leaf removal impact on fruit quality of cold climate grapes – Wisconsin Fruit
4. viticulture.uga.edu — Fruit-zone leaf removal | Viticulture